07.07.2017 – Ondertekening van het Verdrag inzake het verbod op kernwapens
Vandaag is het 9 jaar geleden, op 7 juli 2017, dat 122 lidstaten van de Verenigde Naties het Verdrag inzake het verbod op kernwapens (TIAN, ook bekend onder de Engelse afkorting TPNW) aannamen. Een tekst die velen enkele jaren eerder nog ondenkbaar achtten: een verdrag dat kernwapens ronduit verbiedt.
Het idee kwam niet uit het niets. Het is het resultaat van een decennium van mobilisatie onder leiding van de Internationale Campagne voor de Afschaffing van Kernwapens (ICAN), een coalitie van niet-gouvernementele organisaties die in 2007 werd opgericht. ICAN ontving overigens de Nobelprijs voor de Vrede in 2017, het jaar waarin het verdrag werd aangenomen.
De tekst heeft ook veel te danken aan de stem van de hibakusha, de overlevenden van de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki, wier getuigenissen de hele preambule van het verdrag hebben gevormd en de aanpak hebben verankerd in een menselijke in plaats van een strikt strategische benadering.
In tegenstelling tot het Verdrag inzake de niet-verspreiding van kernwapens (NPV) uit 1968, dat de coëxistentie regelt tussen staten met en zonder kernwapens, gaat het TIAN verder: het verbiedt de ontwikkeling, het testen, de productie, de opslag, de overdracht, het gebruik en zelfs de loutere dreiging met het gebruik van deze wapens. Voor staten die kernwapens bezitten en tot het verdrag willen toetreden, voorziet het in een mechanisme voor de (gecontroleerde en onomkeerbare) ontmanteling van hun kernwapenarsenalen.
Pas na de 50e ratificatie, die in oktober 2020 werd verkregen, trad het TIAN op 22 januari 2021 in werking: we hebben dus in januari van dit jaar het 5-jarig jubileum gevierd.
Sinds de inwerkingtreding is de gemeenschap van staten die partij zijn bij het verdrag meerdere malen bijeengekomen in Wenen en vervolgens in New York om de tekst tot leven te brengen. Tijdens de derde bijeenkomst, in maart 2025, werd het collectieve engagement van de ondertekenaars voor een wereld zonder kernwapens opnieuw bevestigd, ondanks een internationale context die gekenmerkt wordt door toenemende instabiliteit.
Tot op heden telt het TIAN 99 ondertekenende staten, waarvan 74 het verdrag ook hebben geratificeerd. Geen van de kernwapenstaten (China, Noord-Korea, de Verenigde Staten, Frankrijk, India, Israël, Pakistan, het Verenigd Koninkrijk, Rusland) heeft zich bij het verdrag aangesloten. Hetzelfde geldt voor de NAVO-lidstaten. Sommige van deze mogendheden hebben zich overigens vanaf het begin verzet tegen de onderhandelingen over het TIAN, omdat zij van mening waren dat een dergelijk verdrag voorbijging aan de realiteit van de internationale veiligheid.
Juist daar ligt de uitdaging van het TIAN: de reikwijdte ervan is niet in de eerste plaats juridisch (aangezien het alleen bindend is voor de ondertekenaars), maar normatief. De voorstanders rekenen op een geleidelijk stigmatiserend effect van kernwapens (net zoals dat is gebeurd met antipersoonsmijnen of chemische wapens), in de hoop dat op termijn geen enkele staat nog aanspraak kan maken op dergelijke wapens zonder zich bloot te stellen aan internationale afkeuring.
In België zet de Belgische Coalitie tegen Kernwapens zich al jaren in om ervoor te zorgen dat ons land toetreedt tot het TIAN. België herbergt immers al meer dan 60 jaar Amerikaanse kernwapens op zijn grondgebied (op de luchtmachtbasis van Kleine Brogel) in het kader van de NAVO-overeenkomsten inzake nucleaire deling. Dit is een situatie die rechtstreeks in strijd is met de verplichtingen van het verdrag, en die bovendien plaatsvindt zonder informatie en raadpleging van de Belgische bevolking – terwijl ze het hele land rechtstreeks in gevaar brengt.
